Kockičicin iBlob

Piše Zorica Golubović

Praistorijsko naselje koje se smatra prestonicom vinčanske kulture – izgorelo u požaru. Pronađeno je 1968. godine, ali pod zemljom se krije još mnogo istorije.

Na području Smederevske Palanke otkriveno je više od 150 arheoloških lokaliteta, od praistorije do pada despotovine 1459. godine. Najstarija nalazišta govore da je u donjoj Jasenici život bujao još pre pet i više hiljada godina. Praistorijsko naselje Medvednjak jedno je od najvećih nalazišta iz perioda neolita i smatra se prestonicom vinčanske kulture.
Po rečima Ratka Katunara, arheologa u Narodnom muzeju Palanke, Medvednjak je najbolje istraženo neolitsko naselje koje je dobilo ime po istorimenom potoku. Nalazi se u ataru sela Grčca i prostire se na oko četrdeset hektara.

TRONOŠCI

Posebnu vrednost ima otkriće većeg broja delova tzv. `tronošaca`. Do tada je arheologija poznavala samo takve delove ovog predmeta iz kojih se nije mogao sagledati njihov celokupan oblik. Pronalaskom delova na Medvednjaku postala je moguća potpuna rekonstrukcija skupine od tri `tronošca`. Izlagana je u mnogim evropskim zemljama, jer takvi predmeti nisu pronađeni više nigde u svetu. Njihova svrha još nije rasveteljena.
- Naselje ima idealan položaj – kaže Ratko Katunar. – Nalazi se na uzvišenju u obliku grede koja se sa istoka blago spušta ka zapadu. Od hladnih vetrova sa severa i istoka zaklonjeno je visom Oskoruša, a prema zapadu je otvoreno, s pogledom na dolinu reke Jasenice, sve do Rudnika, Venčaca i Kosmaja. Sa južne i severne strane naselje je oivičeno povremenim i stalnim rečnim tokovima, koji su puni izvora.

Naselje Medvednjak otkriveno je 1968. godine, kada su izvršena prva zaštitna iskopavanja, koja su nastavljena sve do 1973. a jedno je ostvareno 1977. godine. Sistematska istraživanja su obavljena 1970/71. i 1968/88. godine.

Ukupno istražena površina obuhvaćena zaštinim sistematskim istraživanjima iznosi 1.225 metara kvadratih, navodi arheolog Ratko Katunar. Debljina kulturnog sloja iznosi od 0,30 do 140 santimetara, sa jamama do 200, i uzuzetnim slučajevima i do 330 santimetara. U kulturnom sloju postoje tri stambena horizonta. Najintenzivniji život u ovom naselju odvijao se na drugom horizontu, što potvrđuje arheološki materijal koji je u njemu pronađen. Posebnu karakteristiku ovog horizonta predstavlja trag požara u kome je naselje izgorelo. Treći, najstariji horizont, karakterišu ostaci kuća.

PORODILJA

Čovekolika figurina-idol jedinstvena je u svetu. To je ljudska predstava, verovatno žena, u zgrčenom-presamićenom stavu, sa jako naglašenim kukovima, stilizovanim tzv. `ptičijim licem`, rukama oslonjenim na kolena i naslonjenim na bradu. Ukrašena je izvanredno impresivnom ornamentikom od dubokih ureza inkrustiranih belom bojom velike postojanosti. Većina stručnjaka se slaže da je ovo predstava žene koja se porađa.
Kada se saznalo za Medvednjak 1968. godine, to je za nauku predstavljalo značajno otkriće, koje je korenito promenilo dotadašnje znanje o našim krajevima u prošlosti. Dva pronađena naselja potvrđuju da je praistorijski čovek ovde bio nastanjen već u mlađem kamenom dobu, i da je na jaseničkim prostorima počeo da živi najkasnije pre četiri ili pet hiljada godina. Jedno naselje ukazuje da je u njemu život trajao više vekova, pošto su kulturni slojevi mestimično debeli po nekoliko metara. Drugo naselje po zahvaćenoj površini spada među najrasprostranjenija danas poznata nalazišta kemenog doba. Međusobna blizina naselja ukazuje da su ovi krajevi u pradavno vreme bili relativno gusto naseljeni, što je nauci do tada bilo nepoznato. Dotadašnje postavke o kretanju neolitske kulture na balkanu morale su da pretrpe izvesne ispravke.

Vrednost nalazišta na Medvednjaku je u tome što je naseobina na ovom lokalitetu bila na svom vrhuncu pri kraju mlađeg kamenog doba, koje se odlikuje obiljem vrednog arheološkog naučnog i muzeološkog materijala, naročito plastike, čije bogatstvo Medvednjak svrstava u jedno od najvrednijih arheoloških nalazišta kasnog neolita.

Otkrivena su mnoga kućišta sa ognjištem, čiji su podovi bili izrađeni od oblica premazanih blatom i zatim opaljenih, tako da su u potpunosti sačuvala svoju prvobitni oblik što omogućava njihovu uspešnu restauraciju. Oba su nalazišta prosto zasuta ogromnim brojem delova posuđa u celim posudama od pečene gline, rađenog bez grnčarskog točka, ali često ukrašenog bogatom ornamentikom.

OČUVANA PŠENICA

Na Medvednjaku su pronađeni predmeti vezani za poljoprivredu kao što su alatke za obradu zemlje i preradu žitarica. Najzanimljiviji predmet je silos `Pitos`, poveća posuda u kojoj su starosedeoci držali pšenicu. Ova ostava, u kojoj je nađena i dobro očuvana pešnica, prema proceni emenintnih stručnjaka stara je između četiri i četri i po hiljade godina. Deo pšenice upućen je Britiš muzeju u Londonu, radi ispitivanja najmodernijim nuklearnim metodama.
Nađen je veliki broj kamenog oruđa i oružja, kao što su oštrice sekire i dleta, zatim kremenih alatki, prvenstveno šila koja dostojno mogu da zauzmu mesto u vitrinama najvećih muzeja. Izvestan broj nađenih jelenskih rogova služio je kao materijal za izradu oruđa i oružja.
Oba otkrivena nalazišta, pored posuđa, obiluju i drugim predmetima od pečene gline. To su kugle za praćke, tegovi ili pršljenici za vretena. Sa naučnog gledišta naročito su vredne glinene statute, vrlo brojne i u tipološkom pogledu veoma raznovrsne. U njihovu izradu je nekadašnji stanovnik donje Jasenice uneo sve svoje umetničke sposobnosti i sklonosti.

Mnogi predmeti nađeni na Medvednjaku predstavljaju evropske i svetske raritete, kao što su sudovi sa pšenicom i kamena sekira-ćuskija, duga više od trideset santimetara, teška blizu tri kilograma, takav primerak do tada nije pronađen na Balkanskom poluostrvu. Posebno su vredne statuete `Čairka`, statueta grbavca i figurina čoveka u presamićenom stanju, potpuno jedinstvene u svetskoj arheologiji. Mnogi od ovih eksponata izlagani su u Engleskoj, Nemačkoj, Danskoj i drugim zemljama.